Rruga e Karvanëve

Pozita gjeografike e kanionit të Cemit kishte rëndësi të madhe për lëvizjen e njerëzve, zhvillimin e tregtisë dhe lidhjen e krahinave të ndryshme gjatë historisë. Luginat e lumenjve dhe kalimet natyrore mundësonin kapërcimin më të lehtë të pengesave malore, ndaj nëpër këtë hapësirë kalonin rrugë të rëndësishme që nga antikiteti.

Në antikitet nëpër këtë zonë kalonte rruga Durrës – Shkodër – Dukël, një nga degët e rrugës së njohur romake Via Egnatia. Në territorin e Malit të Zi të sotëm njihej si Rruga Perandorake, ndërsa në Mesjetë quhej Via de Zenta.

Një nga degët e saj të rëndësishme ishte Rruga e Karvanëve përmes luginës dhe kanionit të Cemit, e cila përfaqësonte një lidhje të rëndësishme ndërmjet Lindjes dhe Perëndimit. Kjo rrugë tregtare lidhte qendra të mëdha të asaj kohe, ndër të cilat ishin Kostandinopoja (Stambolli), Peja, Plava, Dukla, Onogošti (Nikshiqi), Narona (Metkovići) dhe zona e Dalmacisë. Më vonë u përdorën edhe drejtime të tjera, si rruga Kotor – Cetinë – Podgoricë – Medun – Cem – Plavë.

Nëpër kanionin e Cemit kalonin tregtarë, udhëtarë, fisnikë, komandantë ushtarakë, pashallarë, vezirë, princër dhe mbretër. Falë pozitës së tij strategjike, u zhvillua një tregti intensive me mallra të ndryshme, ndër të cilat kripë, drithëra, duhan, bagëti, veshmbathje, armë, barut dhe mallra të tjera. Nëpër këtë rrugë bëhej edhe dërgimi i postës ndërmjet krahinave të largëta.

Rëndësia e Rrugës së Karvanëve nxiti ndërtimin e shumë objekteve shoqëruese, si ura, hane (bujtina për udhëtarë), mullinj për bluarjen e drithërave dhe punishte për përpunimin e tekstileve. Në territorin e Malit të Zi të sotëm rruga kalonte lumin Cem pranë urës Ljemaja, nga ku vazhdonte përmes Dinošës dhe Fushës së Çemovës drejt zonave fushore.

Për rëndësinë e kësaj rruge dëshmojnë edhe shënimet e shumë udhëpërshkruesve dhe studiuesve që kanë kaluar nëpër të, ndër të cilët Mariano Bolizza, Evliya Çelebi, Vincenzo Maria Coronelli, Johann Georg von Hahn, Hyacinthe Hecquard, Theodor Ippen, Baron Franz Nopcsa, Kurt Hassert, Antonio Baldacci dhe Edith Durham.

Kujtimi për rëndësinë e dikurshme të Rrugës së Karvanëve është ruajtur edhe sot përmes gojëdhënave popullore dhe emërtimeve lokale. Në disa pjesë të kanionit banorët ende përdorin emrin „Rruga e Arit“ për disa segmente të kësaj rruge të lashtë tregtare, duke kujtuar kohën kur Cemi ishte një nga korridoret më të rëndësishme të komunikimit dhe tregtisë në këtë pjesë të Ballkanit.